Hoe lelijker hoe liever
of:
de fascistoïde kubussen van Rem Koolhaas
door Pamela Hemelrijk

"Hoe onvolmaakter en naargeestiger de stad, hoe meer Rem Koolhaas er zich als een vis in het water voelt." Aldus de aanhef van een stuk in Vrij Nederland van vorige week. De architect wordt er als een godheid in vereerd, een ander woord is er niet voor. Hij is een "superster" en een "genie". De climax van zijn oeuvre, de Nederlandse ambassade in Berlijn, (een kubus van 27x27x27 meter), luidt volgens VN "een Nieuw Hoofdstuk in de architectuur in, te vergelijken met markeerpunten uit het oeuvre van Le Corbusier." Dat het "verpauperde" Lille thans is uitgeroepen tot Culturele Hoofdstad van Europa (iets waarvoor vroeg of laat elke Europese stad aan de beurt is), wordt geheel en al toegeschreven aan het feit dat Koolhaas, de "visionair" van de "globaliserende moderniteit", daar een kubus heeft gebouwd.
Zijn ontwerp voor het "gigantische hoofdkwartier van de Chinese Staatstelevisie (!)" is een "Nieuw Babylon", een "mytische poort": "Het moderne China zal met dat gebouw pas echt beginnen", aldus Vrij Nederland. De Grote Roerganger had het zelf niet treffender kunnen formuleren. Dit proza lijkt regelrecht weggelopen uit de Pyong Yang Times, staatsdagblad voor Noordkorea. (Ik las dat ding altijd ademloos, toen het vroeger mijn bureau nog kruiste. Er stonden prachtige mooie foto's in van Kim Il Sung, met onderschriften als: "Our Great en Benevolent Leader, comrade Kim Il Sung, gives a humble steelfactoryworker professional guidance.")
Koolhaas, jubelt het artikel, is vooral gefascineerd door de "lelijke, gebombardeerde metropool, die haar erfgoed opruimt ten behoeve van megacomplexen". "Gladgestreken esthetiek" is hem "een gruwel". Hij verfoeit "laagbijdegrondse functionaliteit", en wordt "furieus" als de gebruikers van zijn scheppingen klagen over slechte akoestiek of lekkende daken. Juist deze eigenschap, aldus de kontlikker die dat artikel geschreven heeft, maakt hem tot zo'n megaster. Ik overdrijf niet; het staat er allemaal letterlijk zo in.
Lelijkheid. Onvolmaaktheid. Naargeestigheid. Wanhoop. Nachtmerrie-achtige chaos. Junk-space. Verwoesting. Dat is wat Koolhaas fascineert, expliceert VN. Daar krijgt hij een latje van. That's what turns him on. "Getraumatiseerde, desolate metropolen" oefenen een "onweerstaanbare aantrekkingskracht" op hem uit. Daar voelt hij zich "als een vis in het water"; daar wil hij werken; daar komen zijn megacomplexen pas goed tot hun recht. Daar "slaat hij zijn slag". En die kontlikker van Vrij Nederland bewondert hem er mateloos om.
Een architect die gebiologeerd is door verval en destructie. Dat is zoiets als een pacifist die tippelt op wapens! Dat is zoiets als een vegetariër die zich "onweerstaanbaar aangetrokken voelt" tot abbattoirs!
Moet u horen: een vent die, naar eigen zeggen, pas op dreef raakt in een naargeestige, onherbergzame, gebombardeerde omgeving, is dat nou wel de aangewezen persoon om stadswijken te bouwen? Ik vraag het maar. Waarschijnlijk denkt hij dat u en ik ook het beste gedijen in een onherbergzame, naargeestige, gebombardeerde omgeving, net als hijzelf. Dat zit er dik in. U weet hoe mensen zijn, en architecten helemaal. Ik dank in elk geval god dat ik niet in die ambassade hoef te wonen, al was het maar omdat die, zo lees ik tot mijn ontzetting, een sterke gelijkenis vertoont met een eerder veelgeroemd meesterwerk van zijn hand: de Koepelgevangenis in Arnhem. Er loopt, zoals die kontlikker dan noemt, qua stijl "een verrassend rechte lijn" tussen petoet en ambassade.
Wat is dat voor land, waar iemand de hemel in wordt geprezen omdat zijn ambassades op gevangenissen lijken? Iemand die openlijk de lelijkheid verheerlijkt en de esthetiek haat? Is dat het stedebouwkundig idool van de 21ste eeuw?
Ik vind hem een beetje angstaanjagend, die Koolhaas. Ik denk dat hij gek is, om u de waarheid te zeggen, net als zijn broer. It runs in the family, als het ware. Hij is een wandelend symbool van megalomaan despotisme. Vandaar dat hij ook uitsluitend geïnteresseerd is in staatsopdrachten. Alleen de staat kan zich immers veroorloven om, op kosten van de burger, miljoenenverslindende prestige-objecten neer te zetten. Waar dienen ambassades nog toe, in een "verenigd Europa", dat centraal bestuurd wordt vanuit Brussel? Om ambassadeurs uit terug te roepen als de ene Europrovincie zich op zijn pik getrapt voelt door de andere. Dat is zo'n beetje het enige. En om elkaar de loef af te steken in patserigheid. Een andere functie hebben ze niet. Limburg heeft toch ook geen ambassade nodig om diplomatieke betrekkingen met Groningen te onderhouden? Niettemin wordt er meer belastinggeld dan ooit in die nutteloze wangedrochten gepompt.
Zelfs staatsopdrachten van totalitaire régimes neemt Koolhaas gretig aan. De Chinese Staatstelevisie, for gods sake! Niet alleen moeten de Chinese burgers betalen voor hun eigen censuur; ze moeten nu ook nog dokken voor het protserige symbool daarvan! Albert Speer is vanwege dit soort collaboratie met pek en veren de geschiedenis ingegaan, maar Koolhaas zijn reputatie wordt er alleen maar groter door. Hij is de Albert Speer van deze eeuw, maar dan zonder twintig jaar Spandau. Alleen met steun van een almachtige overheid kan hij zijn obscene ambities botvieren. Die deelt namelijk zijn verachting (om niet te zeggen haat) jegens het individu, en zijn verering voor het collectivisme. Alleen dan kan hij ongestraft "furieus" worden, als de individuele burger klaagt over lelijkheid, slechte akoestiek en lekkende daken. Alleen dan hoeft hij het niemand naar de zin te maken, behalve zichzelf en een handjevol megalomane, corrupte, patserige politici. Alleen dan kan hij de consumenten dwingen onherbergzame wangedrochten te bekostigen waar zij geen prijs op stellen, en er ook nog tegen heug en meug in te wonen. Rem Koolhaas is de vleesgeworden apparatschik, en de vleesgeworden aartsvijand van het recht op life, liberty and the pursuit of happiness. Ziezoo, dat is er uit. Een hele opluchting, mag ik wel zeggen.

Pamela Hemelrijk